Hulpmiddelen voor het voorkomen van decubitus (doorliggen)
Een doorligwond, of decubitus, is een nare complicatie die ontstaat als iemand te lang in dezelfde houding ligt of zit.
De constante druk op de huid en het onderliggende weefsel zorgt ervoor dat de doorbloeding wordt afgekneld, waardoor weefsel afsterft. Het is een pijnlijk en hardnekkig probleem, vooral voor mensen die bedlegerig zijn of lange tijd moeten zitten. Voorkomen is echt beter dan genezen, want eenmaal ontstaan zijn deze wonden vaak moeilijk te behandelen.
Gelukkig zijn er veel hulpmiddelen die helpen om die vervelende druk te verlagen. Denk aan speciale matrassen die constant de druk verplaatsen, zitkussens die de billen ontlasten, en slimme hulpmiddelen die helpen bij het regelmatig veranderen van houding.
Deze technologieën zijn onmisbaar in de thuiszorg of op een verpleegafdeling. Ze zorgen niet alleen voor meer comfort, maar voorkomen ook onnodig leed en extra zorgkosten.
In dit overzicht duiken we in de wereld van decubituspreventie en bekijken we welke hulpmiddelen echt het verschil maken.
Waarom drukverlagende matrassen essentieel zijn
Een goed matras is de basis van elke decubituspreventie. Voor mensen die langdurig bedlemerig zijn, is een standaard matras vaak een ramp.
Een drukverlagend matras werkt door de druk van de kwetsbare plekken (zoals hielen, stuit en schouderbladen) te halen en deze over een groter oppervlak te verdelen. Dit zorgt ervoor dat de doorbloeding op die plekken op peil blijft, wat de kans op weefselschade enorm verkleint. Er zijn verschillende soorten matrassen op de markt, elk met hun eigen werking.
De meest voorkomende zijn de luchtmatrassen (ook wel drukverlagende matrassen genoemd) en de schuimmatrassen met een visco-elastische laag (traagschuim).
Luchtmatrassen werken vaak actief: ze hebben luchtcellen die om en om opblazen en leeglopen, waardoor de druk constant wordt verplaatst. Dit is ideaal voor mensen met een hoog risico op doorliggen. Schuimmatrassen reageren op lichaamswarmte en gewicht en vormen zich naar het lichaam, wat een goede ondersteuning biedt voor matige risico's.
Soorten matrassen en hun prijsklasse
- Actieve luchtmatrassen (hoog risico): Deze matrassen hebben een pomp die de luchtcellen om en om opblaast en leeg laat lopen. Dit zorgt voor een continue drukverlaging. Ze zijn geschikt voor ernstige gevallen of wanneer er al sprake is van decubitus. Prijsindicatie: Te huur vanaf €40-€70 per maand, of te koop vanaf €300-€800.
- Passieve luchtmatrassen (matig risico): Deze matrassen hebben luchtcellen die zich vullen met lucht, maar verder statisch blijven. Ze bieden een goede drukverdeling, maar verplaatsen de druk niet actief. Prijsindicatie: Te huur vanaf €25-€40 per maand, te koop vanaf €150-€400.
- Schuimmatrassen met visco-elastische laag: Deze matrassen zijn gemaakt van traagschuim dat zachter wordt onder invloed van lichaamswarmte. Ze zijn stil, hebben geen stroom nodig en zijn comfortabeler voor mensen die nog wel kunnen bewegen. Prijsindicatie: Te koop vanaf €100-€300.
Zitkussens en wisseldruk-kussens voor zittende personen
Veel mensen met mobiliteitsproblemen brengen een groot deel van de dag zittend door.
Op een standaard stoel of in een rolstoel ontstaat er dan enorme druk op de zitbotten (ischia) en het stuitje. Een speciaal zitkussen is dan onmisbaar. Net als bij matrassen zorgen deze kussens voor een betere drukverdeling, waardoor de doorbloeding in de huid en het weefsel op de billen en bovenbenen op peil blijft. De keuze voor een zitkussen hangt af van het risico op doorliggen en de mate van zelfstandig kunnen bewegen.
Een eenvoudig schuimkussen kan al helpen, maar voor langdurig zitten zijn er geavanceerdere opties. Denk aan kussens met een gel-laag, die zorgen voor een gelijkmatige verdeling en ook nog een verkoelend effect hebben. Of aan luchtdrukkussens die, net als de actieve matrassen, de druk constant verplaatsen.
Overzicht van zitkussens
- Schuimzitkussens (laag risico): Verstevigd schuim dat de zithouding verbetert. Makkelijk in gebruik en stil. Prijsindicatie: €20 - €60.
- Gel-zitkussens (matig risico): Verdeelt het gewicht gelijkmatig en verkoelt de huid. Ideaal voor mensen die snel transpireren. Prijsindicatie: €40 - €120.
- Luchtdrukkussens (hoog risico): Hebben een pomp die de luchtcellen afwisselend opblaast en leeg laat lopen. Zeer effectief, maar wel wat lawaaierig en hebben stroom nodig. Prijsindicatie: €100 - €350.
- Wisseldruk-kussens (specifiek voor rolstoelen): Deze kussens zijn speciaal ontworpen voor rolstoelen en hebben vaak een combinatie van schuim en luchtcellen. Prijsindicatie: €150 - €500.
Hulpmiddelen voor het veranderen van houding
Het regelmatig veranderen van houding is de allerbelangrijkste niet-materiële maatregel tegen decubitus. Zelfs met de beste matras of het beste kussen, blijft druk op dezelfde plek schadelijk.
Voor mantelzorgers en zorgverleners kan het fysiek zwaar zijn om iemand te verplaatsen of te keren, al kan de inzet van hulphonden in de ouderenzorg soms ook voor extra ondersteuning en welzijn zorgen.
Gelukkig zijn er hulpmiddelen die dit werk lichter maken en de veiligheid voor zowel de zorgvrager als de zorgverlener vergroten. Deze hulpmiddelen helpen om de persoon te verplaatsen in bed, om te draaien of om te helpen bij het zitten. Denk aan glijlakens die het wrijven verminderen, of tilbanden die, zeker bij zorg in de laatste levensfase, helpen bij het optillen en verplaatsen.
Ook zijn er speciale draaihulpmiddelen die het voor de persoon in bed makkelijker maken om op zijn zij te draaien. Dit soort hulpmiddelen voorkomt dat de huid over het matras schuurt, wat ook een belangrijke oorzaak van decubitus is. Vergeet daarnaast niet om te kijken naar slimme oplossingen voor veilig wonen, zodat de woning zelf ook optimaal is ingericht.
- Glijlakens: Een glijlaken is een soort satijnen laken dat onder de persoon wordt gelegd. Hierdoor kan de persoon veel makkelijker worden getild of gedraaid zonder dat de huid schuurt. Prijsindicatie: €15 - €40.
- Tilbanden: Deze banden worden onder de romp of de benen van de persoon gelegd en helpen de zorgverlener om de persoon op te tillen of te verplaatsen. Ze verdelen het gewicht en zorgen voor een betere grip. Prijsindicatie: €30 - €80.
- Draaihulpmiddelen: Sommige systemen bestaan uit een laken met een speciale strook die over de persoon wordt gelegd. Door aan de strook te trekken, kan de persoon makkelijker op zijn zij draaien. Prijsindicatie: €50 - €150.
Praktische tips voor optimale preventie
Naast het juiste materiaal, zijn de dagelijkse gewoonten minstens zo belangrijk. Een hulpmiddel is pas effectief als het op de juiste manier wordt gebruikt.
- Check de huid dagelijks. Kijk goed op kwetsbare plekken zoals de hielen, stuit, ellebogen en schouders. Zoek naar rode plekken die niet wegdrukken, of juist plekken die bleek of juist blauw/paars zijn. Ook vochtige, warme plekken of blaren zijn een waarschuwing.
- Verander de houding elke 2 uur. Maak een schema. Voor iemand die in bed ligt: afwisselen tussen rug, linkerzij, rechterzij. Voor iemand die zit: afwisselen tussen rechtop zitten, iets voorover leunen, en eventueel een kort sta-moment of een ligmoment.
- Gebruik kussens voor ondersteuning. Leg kussens op de juiste plek om druk te verlagen. Bij het liggen op de zij: een kussen tussen de knieën en een onder de taille. Bij het liggen op de rug: een kussen onder de knieën.
- Zorg voor een droge en schone huid. Vocht (door zweten of incontinentie) maakt de huid extra kwetsbaar. Gebruik incontinentiemateriaal dat goed past en verwissel het op tijd. Was de huid voorzichtig met een pH-neutrale wasgel en dep het droog, wrijf niet.
- Let op de voeding en vochtinname. Een gezonde, eiwitrijke voeding en voldoende drinken helpen de huid sterker en soepeler te houden. Een tekort aan eiwitten en vocht maakt de huid kwetsbaarder.
- Voorkom wrijving en schuiven. Probeer de persoon zo veel mogelijk te tillen in plaats van over het matras te schuiven. Gebruik een glijlaken of tilbanden. Zorg dat het beddengoed strak en glad ligt, zonder kreukels.
Hieronder vind je een aantal concrete tips die je direct kunt toepassen om het risico op decubitus te verkleinen. Door deze hulpmiddelen slim te combineren en bovenstaande tips dagelijks toe te passen, kun je het risico op decubitus enorm verkleinen. Het voorkomt veel pijn en ongemak en houdt de kwaliteit van leven op peil. Het is een investering in comfort en gezondheid die zich dubbel en dwars uitbetaalt.