De inzet van muziektherapie in de ouderenzorg
Muziek raakt ons allemaal, ook als we ouder worden en soms wat meer moeite hebben met praten of herinneren. Je merkt het meteen: als je een bekend liedje opzet, gaat er een lichtje branden.
Iemand die normaal stil is, begint zachtjes te neuriën. Een ander vertelt een verhaal dat al jaren niet meer bovenkwam.
In de ouderenzorg is muziektherapie veel meer dan alleen een leuk muziekje opzetten. Het is een bewezen manier om verbinding te maken, emoties los te maken en het welzijn van senioren echt te verbeteren. En het mooie is: je kunt het ook thuis inzetten, zonder dat je meteen een dure opleiding hoeft te volgen.
Wat is muziektherapie eigenlijk?
Muziektherapie is het doelgericht gebruiken van muziek om iemands stemming, gedrag of lichamelijke toestand te beïnvloeden.
Een gediplomeerde muziektherapeut heeft hiervoor een vierjarige hbo-opleiding gevolgd. Die persoon weet precies hoe je muziek kunt inzetten om iemand te helpen die bijvoorbeeld dementie heeft, depressief is of moeite heeft met bewegen. Maar je hoeft geen professional te zijn om te starten.
Als mantelzorger of familielid kun je ook muziek gebruiken om contact te maken. Denk aan het samen zingen van liedjes uit de jeugd, het luisteren naar rustgevende klanken of het actief bespelen van een simpele instrument.
Het doel is altijd: verbetering van de kwaliteit van leven. In de thuiszorg zie je steeds vaker dat zorgmedewerkers of mantelzorgers een afspeellijst maken met nummers die bij de cliënt passen.
Dit is geen vervanging van professionele therapie, maar wel een prachtige aanvulling. Het werkt ontspannend, verlagend op stress en soms zelfs pijnstillend.
Waarom muziek zo krachtig is voor ouderen
Ons brein blijft tot op hoge leeftijd plastisch. Dat betekent dat het nog steeds nieuwe verbindingen kan maken.
Muziek activeert veel verschillende gebieden in de hersenen tegelijk: het gebied voor emotie, voor herinnering en voor motoriek. Als je een liedje hoort uit je tienerjaren, activeer je direct oude, vaak positieve, herinneringen. Voor mensen met dementie is dat heel waardevol.
Ze vergeten steeds meer, maar een liedje dat ze vroeger dagelijks hoorden, blijft vaak langere tijd bewaard. Je ziet dan dat ze ineens weer woorden kunnen zingen of een verhaal kunnen vertellen dat al jaren vastzat.
Dit geeft rust en een gevoel van eigenwaarde. Ook voor fysieke klachten heeft muziek effect.
Studies tonen aan dat het luisteren naar rustige muziek de hartslag en bloeddruk kan verlagen. Het kan zelfs pijn verminderen, waardoor er minder pijnstillers nodig zijn. In de thuiszorg kan dit een uitkomst zijn tijdens het verbinden van wonden of het aantrekken van steunkousen.
Hoe werkt het in de praktijk?
Er zijn verschillende manieren om muziektherapie in te zetten, afhankelijk van de behoefte van de oudere. Een professionele sessie duurt meestal 30 tot 45 minuten.
De therapeut bespreekt eerst wat de doelen zijn, bijvoorbeeld: meer contact maken, angst verminderen of pijn bestrijden.
Een veelgebruikte techniek is het actief bespelen van instrumenten. Denk aan eenvoudige percussie-instrumenten zoals een djembé, een tamboerijn of klankstaven. Deze zijn verkrijgbaar bij muziekhandels voor prijzen tussen €15 en €40 per stuk.
De therapeut begeleidt het ritme, waardoor de oudere op een laagdrempelige manier kan meedoen, ook als hij of zij niet meer kan praten. Een andere techniek is het zingen van bekende liedjes. De therapeut kiest liedjes die passen bij de belevingswereld van de oudere, vaak uit de jaren 40, 50 of 60. Omdat creativiteit helpt bij het ouder worden, kan dit zowel individueel als in een groep.
In een groepssessie zitten 4 tot 8 deelnemers. De kosten voor een groepssessie liggen lager, ongeveer €25 tot €35 per persoon per uur.
Voor thuisgebruik kun je een muziekdoosje aanschaffen, zoals de MP3-speler van Abilize. Dit is een eenvoudig apparaat met grote knoppen, speciaal ontworpen voor mensen met dementie.
Het kost ongeveer €120. Je kunt er een eigen afspeellijst opzetten, zodat je oudere altijd toegang heeft tot zijn of haar favoriete muziek.
Verschillende vormen en kosten
Er zijn diverse vormen van muziektherapie, variërend van professioneel tot zelf toegepast. Hieronder een overzicht:
- Individuele muziektherapie: Een-op-een sessie met een gediplomeerd therapeut. Geschikt voor mensen met ernstige dementie, depressie of angst. Kosten: €50 - €70 per uur. Vergoeding is soms mogelijk via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) of de Wet langdurige zorg (Wlz).
- Groepssessies: Samen muziek maken, zingen of luisteren. Ideaal voor sociale interactie. Kosten: €25 - €35 per persoon per uur. Vaak georganiseerd door dagbestedingen of zorgcentra.
- Thuis muziek inzetten: Gebruik van een muziekdoosje of afspeellijst. Kosten: eenmalig €120 voor een speciaal muziekdoosje, of gratis via streamingdiensten zoals Spotify. Een hoofdtelefoon met ruisonderdrukking, zoals die van Bose (€150), kan helpen om afleiding te minimaliseren.
- Online muziektherapie: Steeds meer therapeuten bieden online sessies aan via beeldbellen. Handig voor mensen die niet mobiel zijn. Kosten: €40 - €60 per uur.
Voor mantelzorgers zijn er ook gratis of goedkope opties. Apps zoals MyTherapy bieden herinneringen voor medicatie en kunnen ook muziek afspelen. Naast muziek kunnen ook dieren een positieve bijdrage leveren; er zijn speciale muzieksessies voor ouderen bij bibliotheken of wijkcentra, vaak voor €5 tot €10 per keer.
Praktische tips voor mantelzorgers en thuiszorg
Wil je muziek inzetten voor je ouders of een oudere in je omgeving? Begin klein. Vraag naar favoriete liedjes uit hun jeugd. Maak een afspeellijst van 10 tot 15 nummers en speel dit af tijdens een rustig moment, bijvoorbeeld bij het ontbijt of voor het slapengaan.
Zorg voor een goede geluidsinstallatie. Een kleine speaker van JBL (€40 - €60) geeft al veel beter geluid dan de speaker van een telefoon.
Zet de speaker op een stabiele ondergrond, niet te dicht bij de oudere, zodat het geluid niet te hard is. Let op de reacties.
Sommige ouderen worden rustig van klassieke muziek, anderen juist actiever van smartlappen of volksmuziek. Speel in op wat je ziet. Zie je dat iemand onrustig wordt?
Wissel dan van genre of zet de muziek zachter. Gebruik ook tastbare instrumenten.
Een simpel slaginstrument zoals een handtrom of een belletje (€10 - €20) kan helpen om de motoriek te stimuleren. Laat de oudere zelf een ritme aangeven, en speel daarop in. Dit geeft een gevoel van controle en plezier. Sluit af met een rustmoment.
Na een muzieksessie is het goed om even stil te zitten, een kopje thee te drinken en na te praten. Dit versterkt het positieve effect en zorgt voor een moment van verbinding.
Door muziek op een persoonlijke en laagdrempelige manier in te zetten, kun je echt een verschil maken in het leven van ouderen, waarbij ook culturele achtergronden bij het ouder worden een rol spelen.
Het is een middel dat weinig kost, maar veel oplevert: warmte, herinnering en plezier.